Vietnam as Nammers Know It

Hattu-hattu. In Bana language, that means “drink up, mofo”…the sound echoed late into the night, like a recurring punch line to a bad joke. Whatever happened to that plan of a relaxing, spiritual weekend among the mountains?! Meditating and long walks along the streams? Sharing stories by the stove fire, the coffee plantation blooming and the aroma gently sees you into a goodnight sleep…

I lay faced down, motionless. I was not sure how long I was like that for. It had rained pretty hard and I am pretty sure I walked all the way from the drinking site to this place. I turned my face to the side. Where is this place? Uncle Nhoeng’s house?

It was late in the afternoon when the drinking subsided on the mountains of Ia-grai (Gia Lai), and some people came into the house. Someone called my name “pho, come out and drink tea”. Ooh, I like tea. At the moment, I would have preferred any liquid besides the rocket fuel they poured down my throat, one bamboo stick at a time.

And I saw the light between the walls that represented the exit. Stumbled on my feet. Wait, this was not my drinking shirt. How did I manage to change? I almost made it out of the room, but the wall caught my right face pretty good.

Someone said “was that your hand?”. No, I said, that was my face.

It hurt for 2 days. And now, just a black eye, through which the world is a sober place, and the distant jungles hold fond memories…and a people I can now call friends.

Chú Rơ Châm Nhoeng dang rộng hai tay – “lại đây chụp hình với bố” – và chú ôm chúng tôi thật chặt khi chia tay “nhớ quay lại thăm làng, thăm bố”. Trên cái sàn nhà mà mới tối hôm qua tôi vừa mới vật vã sau trận nhậu “giọc nước”, chúng tôi ngồi ăn trưa trong cái nóng hừng hực của tây nguyên, và uống ché rượu chia tay.

Bà Ngoại ngồi ăn một mình lặng lẽ trong bếp. Thức ăn vỏn vẹn chỉ là 1 muỗng rau xào và một nắm cơm. Vậy mà cụ đã 95 tuổi và vẫn khỏe, vẫn minh mẫn và làm việc hằng ngày.

Chỉ thiếu mỗi bà ngoại đã đi chăn bò từ sớm. Mọi người đều ở đây cả, ngồi chơi và tán gẫu, và mời nhau 1 ngụm rượu ché. Những đứa bé chúng tôi chưa kịp nhớ hết tên, nay đã dạn dĩ và làm trò với chúng tôi. Có đứa còn ẵm ngửa, ngủ say trong cái khăn địu sau lưng hay trong lòng của mẹ.

Trong ba lô của chúng tôi là những gói gạo nho nhỏ mà đồng bào trong làng đã gói tặng. Những hạt gạo nhỏ mộc mạc có màu nâu của đất và khi nhai thơm mùa khói trên nương, không trắng ngần như gạo chợ. Người làng chỉ để dành ăn dịp lễ hội, hoặc tặng khách. Thấy họ mang tới, và để lên bàn. Tôi cảm động mà không biết có thể tặng lại gì cho xứng đáng.

Ở làng Ia-bá (đọc là “Gia Bá”), xã Ia-Grai, hai ngày thôi nhưng tôi biết hạt gạo làm ra khó như thế nào. Ngước lên nhìn những đồi trọc, nhìn xuống chỉ thấy cỏ khô…ngày “giọc nước” như hôm thứ Bảy chỉ là một giọt nước xoa dịu một trong muôn vàn những trăn trở của người Ba Na ở Gia Lai. Ngày đó cả làng vác cuốc, vác dao để sửa và gia cố lại đường dẫn nước về làng, về nương. Còn nỗi lo – nếu không nói là nỗi đau – mất làng, mất phong tục truyền thống, mất đất mất rừng, và mất cả cái tên…không biết lấy gì để gia cố, để bảo vệ.

Gọi là làng, chứ “cả làng” Tonte (viết là “donde”) tụ tập lại cũng chỉ được mươi người để làm Giọc Nước. Lớp trẻ đã đi vào thị trấn hay đi xa. Người già không tham gia. Và cũng có người không quan tâm đến nữa. Những đứa trẻ đen nhẻm bắt được con cá nhỏ, gói vội vào lá và mang về. Có đứa nán lại xem người lớn làm việc, từng mét từng mét một, từ đầu con nước đến cuối nương.

Chú Nhoeng cũng vác rựa đi chặt cỏ thông mương. Chú đứng chỉ cho đám trẻ cách chặt rồi mới dùng cuốc múc lên để gia cố hai bên bờ. Nhổ nước miếng vào tay rồi mới nắm cán rựa cho chắc, chú chặt từng vạt cỏ tranh đang thi nhau mọc hai bên bờ. Một cụ bà đến trễ, bị một ông kéo xuống mương nước và mọi người té lên cười. Cụ này cầm một cục cỏ và đất đắp lên người ông kia thay vì đắt lên bờ. Lại rộ lên tiếng cười.

“Nước này không còn tinh khiết nữa. Ở trên kia lắm người làm bẩn nước rồi. Nhưng mình vẫn phải làm” chú Nhoeng nói.

Xế trưa, công việc đã xong. Nước suối thông dòng chảy xuống, và mương nước trong xanh trở lại, chảy róc rách vào từng nương lúa. Người làng, quần áo lấm bùn, chân đất, đi theo hàng dọc trên con đê và sẽ vềy thay đồ tinh tươm. Sáng nay có người đã làm thịt 1 con heo, và mọi người sẽ quay quần ngoài mả, dưới gốc cây đa cổ thụ, để ăn uống với nhau.



Con heo được làm 3 món: nướng, nấu giả cầy, và ba rọi cắt nhỏ nấu với riềng.

Thường thì cả làng sẽ ăn ở nhà Rông. Nhưng vì không còn nhà Rông nữa, nên mọi người phải ra chỗ mả tổ tiên, dưới gốc cây Đa già, và ăn uống cho dịp lễ Giọc Nước ở đây.

Mỗi lần ai đó nói “hattu hattu”, mọi người nâng ống tre lên, và uống 100%. Tối về, sau khi cho chó và heo và hình như cả bò ăn chè, tôi còn năm mơ nghe hai chữ này và ú ớ.


Sáng hôm sau. Tắm suối thỏa thuê, tôi ngồi thừ người rất lâu. Đầu óc mê muội chưa tỉnh hẳn. Mặt thì tím một bên vì tối hôm trước đập vào tường. Kỳ sau sẽ lựa ống tre nào nhỏ nhất.

Q1, Saigon mỗi ngày càng hổ lốn, chịu không nổi. Sau 3 ngày tết đường phố vắng hoe, dân tứ xứ (trong đó có tui) lại đổ về đây, cày bừa trong cái nông trại bê tông này, vung vít đủ ngôn ngữ, va chạm đủ thứ văn hóa, và ít khi đồng cảm cho nhau.

Những phút giây đồng cảm cho nhau, tuy hiếm hoi và thoáng qua như mùi xe rác trong đêm, nhưng hiện hữu xung quanh ta. Không có gì dẫn tới sự đồng cảm nhanh bằng nhận thức rõ rệt – “that could have been me”.

Ví dụ như khi thấy ai đó đang chạy bon bon, thì bị công an giao thông quơ cái cây lên – cái cây rất thần kỳ, ngắn một đụt, hình như chỉ làm bằng nhựa, và chỉ có hai màu. Nhưng quơ lên, là một luồng cảm xúc dâng trào trong lòng mọi người – một cảm xúc hoàn toàn giống nhau, một sự đồng cảm tuyệt đối. Đi qua, thấy người mới bị “quơ” vào đứng gãi đầu gãi tai như có rận, miệng cười trừ tay dấm dấm dúi dúi, chân thì líu quíu, cái nón bảo hiểm đội lệch một bên để tiện cho việc gãi đầu gãi tai…thiệt là tội quá. Thở phào – rất có thể đã là mình.

Lên VNexpress, coi cướp hiếp giết news động trời lá cải…Hà Dũng lại bị tước quyền bay, nợ xăng, mất máy bay, tước giấy phép KD (again?! không biết ông này có nợ nần VNexpress gì không chứ mỗi lần ổng bị tước cái gì đó là được lên trang chủ)…coi vậy chứ không tạo đồng cảm nhiều bằng những chuyện vớ vẩn, độ nhật. Buổi tối tui về chung cư trễ, thấy thằng cu nào đó mặc đồ vest đứng trước nhà chõ mồm vào năn nỉ người bảo vệ mở cửa, tự nhiên mình thông cảm lạ. Chắc nó mới tới ở, chưa biết luật. Hồi đó mình cũng vậy, có lúc đã phải bỏ đi ngủ khách sạn vì về trễ. Coi tao nè. “Anh Phố đây em”. Giữ xe vùng dậy, mở lạch cạnh. Chú kia nhìn mình ngưỡng mộ. Nhưng nói nào nay, hối lộ bảo vệ giữ xe theo tháng để đổi 1 phút huy hoàng, cũng không có gì đáng khoe.

Có lần tui thấy bà cụ lần lần trong vạt áo để kiếm cái kim băng, run run mở túi vải ra để cất tiền bán vé số. Lâu lắm rồi tui mới thấy lại cái kim băng và túi vải sau lần áo như vậy. Tui tự hỏi không biết bà ở thế giới và thời gian nào đi lạc vào đây? Trước Sunwah, bà đội cái nón lá đi chầm chậm qua đám người mẫu ngồi cafe Central, qua chữ Cung Chúc Tân Xuân loè loẹt và những cây mai giả hôi mùi nhựa tái chế…như bước ra từ chuyện Nam Cao và lộn vào Sex and the City. Bà xách cải giỏ nhựa, đi hết vỉa hè, chân đạp vào vũng nước ướt chèm nhẹp bên đường. Taxi phóng cái vù qua cả tui lẫn bà, xém đụng như mọi khi, tóc nón bay bay…